EMDR terapisi kimlere uygulanır, süreç nasıl işler?

EMDR hakkında en çok sorulan soru şu: "Bende işe yarar mı?" Cevabı travmanın türüne ve kişinin hazırlığına bağlıdır. Bu yazı, EMDR sürecini baştan sona anlatır; böylece ilk görüşmeye ne bekleyeceğinizi bilerek gelirsiniz.

Uzmanlık sayfası
Travma ve Yas
Travma sonrası stres belirtileri ve uzayan yas süreçleri. Belirtiler, değerlendirme ve tedavi seçenekleri bu sayfada ayrıntılı anlatıldı.

Bir sahneyle başlayayım. Trafik kazası geçirmiş bir hasta geliyor. Kaza aylar önce olmuş, bedeni iyileşmiş, ehliyeti cebinde duruyor. Direksiyona geçemiyor. Yolcu koltuğunda bile bir fren sesi duyunca kalbi yerinden fırlıyor. Şöyle diyor: "Kaza bitti ama bende bitmedi." Bu cümle EMDR'nin neyi hedeflediğini tek başına anlatır. Olay geçmişte kalmıştır, anı geçmemiştir.

EMDR ne yapar?

Ağır bir olay yaşandığında beyin o anı sıradan anılar gibi işleyip arşivleyemez; anı, görüntüsü, sesi ve o andaki bedensel duyumla birlikte "donmuş" halde kalır ve bir tetikleyiciyle olduğu gibi geri gelir. EMDR, bu anıyı terapistin yönlendirdiği çift yönlü uyaran eşliğinde yeniden işler. Seans sonunda anı silinmez, ama artık bugünü ele geçirmez; kişi olayı hatırlar, yeniden yaşamaz.

Konuşma terapisinden farkı ne?

Konuşarak yürüyen terapilerde olay anlatılır, anlamlandırılır, düşünceler yeniden ele alınır. Bu değerlidir. Ama bazı anılar sözle ulaşılan yerde durmaz. Hasta olayı aklıyla çoktan çözmüştür; "suç bende değildi" der, yine de bedeni her tetikleyicide o güne döner. EMDR tam bu noktada devreye girer. Anıyla sözün üzerinden değil, anının kendisiyle çalışır. Görüntü, ses, bedendeki duyum ve o ana yapışmış inanç aynı anda masaya konur.

Kimlere uygulanır?

• Kaza, deprem, saldırı, cinsel şiddet gibi tek olaylı travmalar
• Çocuklukta tekrarlayan ihmal ve istismar
• İlk atağın bağlandığı bir anı olan panik bozukluğu ve fobiler
• Ani kayıplar ve uzamış yas
• Zor doğum, yoğun bakım ve ağır tanı gibi tıbbi travmalar
• "Yetersizim, değersizim" gibi geçmiş anılara bağlı inançlar

Aktif psikoz, ağır dissosiyasyon, kontrolsüz madde kullanımı ve süren bir kriz durumunda önce stabilizasyon sağlanır. Uygunluğa psikiyatrik değerlendirmeyle karar verilir.

Yas başlığını ayrıca açmak isterim. Bir kaybın ardından üzülmek hastalık değildir; orada EMDR'nin yeri yoktur. Ama kayıp ani olmuşsa, son görüntü zihne kazınmışsa ya da "yanında olmalıydım" inancı aylar sonra bile aynı keskinlikte duruyorsa, yas donmuş olabilir. O zaman işlenmesi gereken bir anı vardır. Bu ayrım için travma ve yas sayfasına bakabilirsiniz.

Sekiz aşama, tek bir seans değil

EMDR yapılandırılmış bir protokoldür ve anıya ilk seansta girilmez. Önce öykü alınır ve hedef anılar belirlenir; ardından güvenli yer, nefes ve gevşeme becerileri çalışılır. Bu hazırlık, kişinin işleme sırasında kontrolü kaybetmemesini sağlar. İşleme aşamasında kişi anının en rahatsız edici karesini, ona eşlik eden olumsuz düşünceyi ve bedensel duyumu zihninde tutarken terapistin parmağını ya da bir ışık çubuğunu gözleriyle izler. Setler arasında "şu an ne fark ediyorsunuz?" sorulur; anı seans içinde adım adım yoğunluğunu kaybeder. Sonunda olumlu bir düşünce anıya bağlanır ve bedensel tarama yapılır.

Hazırlık neden atlanmaz?

Hastalar bazen sabırsızlanır. "Ben hazırım, doğrudan anıya girelim" derler. Anlıyorum; acı çeken insan beklemek istemez. Yine de hazırlığı kısaltmam. İşleme sırasında anı canlanır ve bedende o günkü tepkiler uyanır. O anda kişinin kendini sakinleştirebileceği bir yöntemi önceden öğrenmiş olması gerekir. Güvenli yer çalışması bu yüzden vardır. Hazırlığı iyi yapılmış bir hasta, işlemenin ortasında zorlandığında elini kaldırır, nefesine döner ve sürece kendi kararıyla devam eder. Kontrol onun elindedir.

Süreç nasıl ilerler?

Süreç kişiye ve travmanın türüne göre planlanır. Tek bir olaya bağlı travmada hazırlık ve anı çalışması daha yalındır; çocukluktan beri süren ve birden çok anıyı içeren travmalarda her anı ayrı işlenir ve hazırlık daha uzun tutulur. Görüşmeler genellikle haftada bir yapılır; plan ilk görüşmede birlikte yapılır ve ilerlemeye göre güncellenir.

Yazının başındaki hastaya dönersek: onda hedef tekti, kaza anı. Hazırlık kısa sürdü, çünkü kaza öncesinde dengeli bir hayatı ve iyi destekleri vardı. Çocukluğundan beri aynı evde korkuyla büyümüş bir hastada ise tablo başka. Orada tek bir "kare" yoktur; birbirine bağlı onlarca anı vardır. Hangisinden başlanacağına birlikte karar verilir. Çoğu zaman en eski ya da en çok yük taşıyan anı seçilir ve o işlendiğinde ona bağlı diğerleri de hafifler.

Seans sonrası ne beklenmeli?

İlk günlerde canlı rüyalar, yorgunluk ve anının aklına daha sık gelmesi olağandır; işleme seans dışında da sürer ve birkaç günde yatışır. Eşlik eden depresyon ya da uykusuzluk varsa ilaç tedavisi EMDR ile birlikte yürütülür. Psikiyatrist tarafından uygulanan EMDR'nin avantajı, gerekirse ilaç ve terapinin aynı elden planlanmasıdır. Yöntem hakkında ayrıntılı bilgi EMDR terapisi sayfasında.

EMDR size uygun mu?

Aşağıdaki maddeleri okuyun ve size yakın gelenleri işaretleyin. Bu bir test değil; görüşmeye gelmeden önce kendinizi dinlemeniz için bir çerçeve.

• Belirli bir olayı hatırladığınızda bedeniniz o günkü gibi tepki veriyor; çarpıntı, terleme, donma.
• Olayın görüntüsü ya da sesi istemediğiniz anlarda geliyor; uykuya dalarken, trafikte, sessizlikte.
• Olayı hatırlatan yerlerden, insanlardan ya da konulardan kaçınıyorsunuz.
• "Aklımla biliyorum ama içimde geçmiyor" cümlesi size tanıdık.
• Panik ya da fobinizin başladığı ilk anı net hatırlıyorsunuz.
• Olayın üzerinden zaman geçti, yine de bugününüz o güne göre şekilleniyor.

Birkaç madde size uyuyorsa EMDR konuşulmaya değer bir seçenektir. Hiçbiri uymuyor ama yine de iyi değilseniz, sorun travma dışında bir yerde olabilir; o zaman değerlendirme başka bir yöne gider. Kaygınız belirli bir anıya bağlı değilse kaygı bozuklukları sayfası size daha yakın gelebilir. Diğer merak ettikleriniz için sık sorulan sorular sayfasına bakın.