Uykusuzluk için psikiyatriste gitmeli miyim?

Gece üçte tavana bakarken zihinden geçen sorulardan biri de budur: "Bunun için doktora mı gidilir, hangisine?" Birkaç kötü gece için gidilmez. Ama haftada üç gece uyuyamamak üç aydır sürüyor ve gündüzünüzü yiyorsa, evet, gidilir; ve çoğu zaman doğru adres psikiyatridir. Bu yazı, hangi durumda hangi bölüme gidileceğini ve muayenehanede ne yapıldığını anlatır.

Uzmanlık sayfası
Uykusuzluk ve Uyku Bozuklukları
Uykuya dalamama, sık uyanma ve dinlendirmeyen uyku. Belirtiler, değerlendirme ve tedavi seçenekleri bu sayfada ayrıntılı anlatıldı.

Uykusuzluk için gelenlerin ortak bir cümlesi var. Kapıdan girer, oturur, daha ben sormadan söyler: "Her şeyi denedim, hiçbiri tutmadı." Bitki çayları, uyku uygulamaları, erken yatmak, geç yatmak, yastık değiştirmek, odayı karartmak. Hepsi denenmiştir. Sonra ben sorarım: Önce uykusuzluk mu başladı, yoksa sıkıntı mı? Çoğu kişi durur. Bu soruya hemen cevap veremez. Oysa cevap, tedavinin yönünü belirleyen şeydir.

Ne zaman hastalık?

Uykusuzluk bozukluğu için kabul edilen ölçüt şudur: haftada en az üç gece uykuya dalma ya da uykuyu sürdürme güçlüğü, en az üç aydır sürmesi ve gündüz işlevlerini bozması. Uyku fırsatı olduğu halde uyunamaz; geç yatan ya da vardiyada çalışan kişinin durumundan farklıdır. Bu ölçütü karşılıyorsanız sorun "biraz az uyuyorum" değil, tedavi gerektiren bir tablodur.

Geçici uykusuzlukla farkı

Sınav haftası, taşınma, bir yakının hastalığı. Bunlar uykuyu bozar. Stres bitince uyku çoğu kez kendiliğinden geri gelir. Asıl sorun, stres geçtiği halde uykusuzluğun yerinde kalmasıdır. Yatak artık dinlenme yeri değildir, mücadele alanıdır; kişi daha akşamdan "bu gece de uyuyamayacağım" diye düşünmeye başlar ve bu düşüncenin kendisi uyanıklığı besler. Kronik uykusuzluk tam burada kurulur. Başlatan neden geride kalır, sürdüren alışkanlıklar ve beklentiler öne geçer.

Hangi bölüme gidilir?

• Uykusuzluğa kaygı, çökkünlük, stres, takıntılar ya da kabuslar eşlik ediyorsa kapı psikiyatridir. Kronik uykusuzluğun büyük bölümü bu gruptadır; sabah erken uyanma depresyonun, yatakta uyuyamama kaygının izidir.
• Yüksek sesle horlama, uykuda nefes durması, gündüz ani uyku atakları ya da uykuda hareket varsa iş uyku laboratuvarına, nörolojiye ya da göğüs hastalıklarına düşer. Uyku apnesi psikiyatrik tedaviyle düzelmez.
• Tiroid hastalığı, ağrı ya da reflü uykuyu bozuyorsa dahiliye ya da endokrinoloji.

Emin değilseniz psikiyatri ile başlamak yanlış olmaz; değerlendirmede bedensel nedenler sorgulanır ve gerekirse yönlendirilirsiniz.

Psikiyatriye gelmekten çekinenler için

Uykusuzluk için psikiyatriye gelmek kimilerine ağır gelir. "Ben deli değilim, sadece uyuyamıyorum" cümlesini sık duyarım. Haklısınız, deli değilsiniz. Uyku, beynin düzenlediği bir işlevdir; o düzenin bozulduğu yerde psikiyatri devreye girer, tıpkı kalp ritmi bozulunca kardiyolojinin girmesi gibi. Üstelik kronik uykusuzluğu olan kişilerin bir bölümünde depresyon ya da kaygı bozukluğu uykusuzluğun arkasına saklanmıştır ve kişi bunu kendisi fark etmez. Yorgunluğu uykusuzluğa bağlar. İsteksizliği de. Oysa sıra tersidir ve bunu ayırt etmek muayenehanede yapılır.

Kendi durumunuzu tartın

Siz şu an hangi gruptasınız? Aşağıdaki maddelere bakın. Her birini kendiniz için evet ya da hayır diye işaretleyin; dürüst olun, kimse görmeyecek.

• Haftada üç geceden fazla uykuya dalmakta ya da uykuyu sürdürmekte zorlanıyorsunuz.
• Bu durum üç aydan uzun süredir devam ediyor.
• Gündüz dikkatiniz, verimliliğiniz ya da keyfiniz düştü; işte ya da direksiyonda uyuklama oldu.
• Akşam saatleri yaklaştıkça yatma düşüncesi sizi germeye başlıyor.
• Son aylarda isteksizlik, ağlama isteği ya da sürekli endişe de eklendi.
• Uyumak için alkol, reçetesiz ilaç ya da giderek artan dozda bitkisel ürün kullanıyorsunuz.

İlk iki madde evet ise tablo ölçütü karşılıyor demektir. Üçüncüsü de evet ise bekleme nedeni kalmaz. Son üç madde psikiyatriyi işaret eder; uykusuzluğun yanında taşıdığınız yük tek başına fark edilmeyebilir, çünkü uykusuzluk öne çıkar ve diğerlerini perdeler. Hiçbiri evet değilse ve zorlanmanız birkaç haftalıksa, aşağıdaki "bu gece için" bölümünü uygulamak çoğu kez yeter. Yetmezse gelirsiniz.

Muayenehanede ne yapılır?

Uyku düzeni ayrıntılı sorulur: yatış ve kalkış saatleri, dalma süresi, gece uyanmalar, gündüz uyku, kafein, alkol, ekran ve ilaçlar. İki haftalık uyku günlüğü tutmanız istenir; günlük, tahmininizden farklı bir tablo gösterir. Depresyon ve kaygı taranır; gerekirse tiroid ve demir tahlilleri istenir. Ardından tedavi planlanır.

Uyku günlüğü neyi gösterir?

Günlüğün amacı sizi denetlemek değildir. Beyin, uykusuz geçen geceleri uyunan gecelerden daha iyi hatırlar; bu yüzden "hiç uyumuyorum" diyen kişinin günlüğünde çoğu kez beş altı saatlik bir uyku çıkar. Bu bir yalan değildir. Hafıza böyle çalışır. Günlük ayrıca hangi gecelerin kötü geçtiğini ortaya koyar. Pazar geceleri mi? Kahveden sonra mı? Tartışmalı bir akşamın ardından mı? Bir de yatakta geçen süre ile gerçekten uyunan süre arasındaki fark görülür; tedavi planı bu farkın üzerine kurulur.

Görüşmede sorulan bir başka şey de uyku hakkındaki inançlardır. "Sekiz saat uyumazsam ertesi gün hiçbir işe yaramam." "Bir gece uykusuz kalınca kalbime zarar veriyorum." Bu cümleler yatakta geçen her dakikayı sınava çevirir. Sınavda uyunmaz. Terapide bu cümleler tek tek masaya yatırılır ve gerçekle karşılaştırılır; gerçek çoğu kez korkulandan daha yumuşaktır.

Uyku ilacı gerekir mi?

İlaç tek yol değildir. Uluslararası kılavuzlar kronik uykusuzlukta uykusuzluğa özel bilişsel davranışçı terapiye geniş yer verir: yatakta geçirilen sürenin gerçek uykuya göre yeniden düzenlenmesi, yatağın yalnızca uykuyla eşleştirilmesi ve uyku hakkındaki felaket düşüncelerinin ele alınması. Süreli bir programdır, etkisi kalıcıdır. Uyku ilaçları kısa süreli ve kontrollü kullanıldığında yararlıdır; uykusuzluk depresyon ya da kaygıya bağlıysa asıl hastalığın tedavisi uykuyu da düzeltir. Melatonin ve bitkisel ürünler herkes için uygun değildir.

Kimde ilaç, kimde terapi?

Karar kişiye göre verilir. Depresyonun parçası olan uykusuzlukta önce depresyon ele alınır; ayrıntı depresyon sayfasında. Gece panik atakla uyanan kişide kaygı bozukluğu tedavisi uykuyu da düzeltir. Yıllardır süren ve başka bir hastalığın eşlik etmediği uykusuzlukta ağırlık terapidedir; ilaç, kullanılacaksa, geçiş döneminde ve azaltılarak kullanılır. Ağır bir yas ya da ani bir iş kaybı gibi dönemlerde kısa süreli ilaç kişinin ayakta kalmasını sağlar. Hangisi size uygunsa görüşmede birlikte konuşulur. İlacı reddetmek de ilaç istemek de başlangıç için geçerli tutumlardır; ikisi de görüşmeyi kapatmaz.

Bu gece için

Yatakta yirmi dakikadan uzun süredir uyuyamıyorsanız kalkın, loş ışıkta sakin bir iş yapın, uyku gelince dönün. Saate bakmayın; hesap yapmak uyanıklığı besler. Kalkış saatini hafta sonu dahil sabit tutun; bu tek kural, diğer hepsinden güçlüdür. Ayrıntılı bilgi uykusuzluk ve uyku bozuklukları sayfasında.

Sık yapılan hatalar

Kötü bir gecenin ertesinde erken yatmak. Hafta sonu öğlene kadar uyumak. Akşam kanepede uyuyakalmak. Üçü de anlaşılır tepkilerdir ve üçü de uykusuzluğu sürdürür. Yatakta telefona bakmak yalnızca ekran ışığı yüzünden zararlı sanılır; asıl zarar, beynin yatağı uyanıklıkla eşleştirmesidir. Alkol uykuya dalmayı hızlandırır, gecenin ikinci yarısını parçalar. Bunların her biri küçük görünür. Bir araya gelince bir sistem kurar ve o sistem sizi gece üçte tavana baktırır.