Tükenmişlik sendromu depresyona dönüşmeden

Pazartesi sabahı mide düğümleniyor, e-postaları açmak bile yoruyor, işte "otomatik pilot"tasınız ve hafta sonu dinlenmek işe yaramıyor. Tükenmişlik, depresyon değildir; ama tedavisiz bırakıldığında depresyona giden en kısa yollardan biridir. Bu yazı, ikisini ayırt etmeyi ve dönüşümü durdurmayı anlatır.

Uzmanlık sayfası
Uykusuzluk ve Uyku Bozuklukları
Uykuya dalamama, sık uyanma ve dinlendirmeyen uyku. Belirtiler, değerlendirme ve tedavi seçenekleri bu sayfada ayrıntılı anlatıldı.

Tükenmişlik nedir?

Dünya Sağlık Örgütü tükenmişliği bir hastalık değil, iyi yönetilemeyen kronik iş stresinin sonucu olarak tanımlar. Üç bileşeni vardır: enerji bitkinliği, işe karşı zihinsel uzaklaşma ya da alaycılık ve verimin düşmesi. Tükenmişlik işle sınırlıdır; en azından başlangıçta öyledir.

Belirtiler

• Sabah uyanır uyanmaz yorgunluk; tatil sonrası bile toparlanamama
• İşe ve iş arkadaşlarına karşı sinizm, "kimin umurunda" tavrı
• Dikkat dağınıklığı, hata yapma, kararsızlık
• Baş ağrısı, sık hastalanma, mide ve bağırsak yakınmaları
• Uykuya dalamama ya da dinlendirmeyen uyku
• Akşam kafayı dağıtmak için alkol, ekran ya da yemek

Depresyondan farkı

Tükenmişlikte kişi işten uzaklaştığında, örneğin hafta sonu arkadaşlarıyla buluştuğunda ya da bir hobide, kısa süreliğine de olsa rahatlar ve keyif alabilir. Depresyonda ise çökkünlük yaşamın her alanına yayılır; hiçbir şey tat vermez, suçluluk ve değersizlik düşünceleri kişinin kendisine yönelir. Tükenmişlik "işim beni bitirdi" der, depresyon "ben bittim" der. Bu geçiş sinsi olur; ne zaman gerçekleştiğini fark etmek zordur.

Dönüşümün işaretleri

Şu değişiklikler tükenmişliğin sınırı aştığını gösterir: keyif alamamanın iş dışına yayılması, sabah erken uyanma, iştah değişimi, "hiçbir şey düzelmeyecek" umutsuzluğu ve ölüm düşünceleri. Bunlardan biri varsa artık iş yükünü azaltmak yetmez; psikiyatrik değerlendirme gerekir.

Erken dönemde ne yapmalı?

Tükenmişliğin tedavisi büyük ölçüde işle ilişkiyi yeniden kurmaktır. Sınır koymak: mesai dışı bildirimleri kapatmak, öğle arasını masadan uzakta geçirmek. Kontrol edebildiğiniz alanları belirlemek; tükenmişlik en çok kontrolsüzlük hissinden beslenir. Uyku, hareket ve sosyal bağı önceliklendirmek; bunlar lüks değil, tedavidir. Yöneticiyle iş yükü ve rol belirsizliği hakkında somut bir görüşme yapmak. Bunlar iki ile dört haftada fark yaratmıyorsa profesyonel destek zamanı gelmiştir.

Psikiyatri ne zaman devreye girer?

Belirtiler iş dışına taşındığında, uyku bozulduğunda ya da alkol ve ilaçla "idare etme" başladığında. Değerlendirmede depresyon ve kaygı taranır; gerekirse kısa süreli ilaç tedavisi ve bilişsel davranışçı terapi planlanır. Terapide hedef yalnızca belirtileri azaltmak değil, tükenmişliği üreten çalışma biçimini ve "hayır diyememe" örüntüsünü değiştirmektir. İş değişikliği bazen çözümün parçasıdır; ama işe yaramayan kalıplar yeni işe de taşınır.