Online psikiyatri görüşmesi hangi durumlarda uygun?

Pandemi, psikiyatri görüşmelerini ekrana taşıdı ve geri dönüşte pek çok hasta bu olanağı bırakmak istemedi. Uzaktan görüşme bazı durumlarda gerçekten iyi bir seçenektir; bazı durumlarda ise yüz yüze görüşmenin yerini tutmaz. Bu yazı, sınırı nereye çekmek gerektiğini anlatır. Bu muayenehanedeki uzaktan görüşme olanağı için telefonla bilgi alabilirsiniz; aşağıdakiler genel bilgidir.

Şöyle bir sahne sık yaşanır. Birkaç aydır düzenli gelen bir hasta, kontrol günü şehir dışında olduğunu söyler. "İlacım bitiyor, gelemeyeceğim, ne yapacağım?" Cevap basit. O görüşme ekrandan yapılır, reçete düzenlenir, bir sonraki kontrol yine odada olur. Aynı gün ilk kez arayan başka biri de uzaktan başlamak ister. Ona verdiğim cevap farklıdır. Fark, hastanın isteğinden değil, tablonun ne gerektirdiğinden gelir.

Uzaktan görüşmenin uygun olduğu durumlar

• Tanısı konmuş ve tedavisi düzenli giden hastanın kontrol görüşmeleri
• İlaç dozu ayarı ve yan etki takibi
• Bilişsel davranışçı terapi gibi yapılandırılmış terapilerin devam seansları
• Şehir dışında, yurt dışında ya da hareket kısıtlılığı olan hastalar
• Sosyal kaygısı yüzünden muayenehaneye gelmeye cesaret edemeyen kişilerde köprü görüşme

Bu listenin ortak noktası şu: hekim sizi tanıyor. Dosyanız var, tanınız var, hangi ilacı hangi dozda aldığınız biliniyor. Ekran böyle bir görüşmede mesafeyi kaldırır, başka bir şey değiştirmez. Yan etki sorusu, uyku düzeni, işe dönüş, doz ayarı; bunların hepsi uzaktan konuşulabilir. Köprü görüşme ayrı bir başlık. Sosyal kaygısı olan kişi için bir bekleme odasına girmek bile zordur; önce ekranda tanışıp sonra odaya gelmek bazen tek yol olur.

Yüz yüze görüşmenin gerektiği durumlar

• İlk değerlendirme: bedensel muayene bulguları, beden dili ve odadaki izlenim tanıda önemlidir
• Kendine ya da başkasına zarar verme riski olan durumlar
• Psikotik belirtiler, ağır depresyon, bipolar taşkınlık dönemi
• Alkol ve madde kullanımına bağlı tablolar
• Rapor ve resmi belge gerektiren başvurular

Genel kural: ilk görüşme yüz yüze, uygun hastalarda kontroller uzaktan. Görüşme sırasında hekim, tablo değiştiyse yüz yüze görüşmeye çağırma hakkını saklı tutar.

İlk görüşme neden odada?

Ekranda yüz görünür. Eller görünmez. Oysa titreyen bir el, odaya giriş biçimi, oturuştaki gerginlik, soruya verilen yanıtın gecikmesi, kıyafetin özeni ya da özensizliği hekimin tanı için topladığı verilerdir. Tiroid gibi bedensel nedenleri düşündüren bulgular için de muayene gerekir. Bir de ekrana sığmayan şeyler var. Bazı hastalar odada ağlar, ekranda ağlamaz. Bazıları evde yanında biri olduğu için asıl derdini söyleyemez. Bunları ilk görüşmede kaçırmak, tedaviyi yanlış yerden başlatmak demektir.

Online görüşmede ilaç yazılabilir mi?

Türkiye'de reçete elektronik ortamda düzenlenir; hekim, muayene ettiği ve kayıtlarını tuttuğu hastasına uzaktan görüşme sonrası e-reçete düzenleyebilir. Ancak ilk kez görülen ve muayene edilmemiş bir kişiye yalnızca ekran üzerinden ilaç başlanması tıbbi olarak uygun değildir ve çoğu hekim bunu yapmaz. Bazı ilaç grupları kırmızı ve yeşil reçeteye tabidir; bunlar için yüz yüze görüşme gerekir. Kısaca: tanısı konmuş hastada devam reçetesi mümkündür, ilk reçete için muayene gerekir.

Pratikte bu şöyle işler. Kayıtlı hastanın kontrolü ekranda yapılır, doz değişikliği ya da aynı reçetenin devamı e-reçeteye yazılır, hasta eczaneden alır. Yeni bir ilaç başlanacaksa hekim çoğu kez odaya çağırır. Uykuda, iştahta, kiloda büyük bir değişim olduysa yine çağırır. Tanıdık bir dosya üzerinden yürüyen küçük ayarlar ekrana uyar; sıfırdan karar gerektiren adımlar uymaz.

Gizlilik ve teknik hazırlık

Görüşme için yalnız kalabileceğiniz, kapısı kapanan bir oda seçin; araç içi ya da açık ofis uygun değildir. Kulaklık kullanın, kamerayı açın; hekimin yüzünüzü görmesi değerlendirmenin parçasıdır. Bağlantı koptuğunda nasıl devam edileceğini görüşme başında kararlaştırın. Görüşme kayıt altına alınmaz; sizin de kaydetmemeniz beklenir.

Küçük ama belirleyici ayrıntılar var. Telefonu elde tutmayın, bir yere yaslayın; sallanan kamera hekimin dikkatini böler. Bildirimleri kapatın. Evde çocuk, eş ya da ebeveyn varsa görüşme boyunca kapıyı çalmamalarını söyleyin. Bir hasta bunu "odama girilmez saat" diye adlandırmıştı; ev halkı buna alışır. Konuşurken yarım cümlelerle geçiştirdiğiniz bir konu varsa, muhtemelen o an biri sizi duyabiliyordur. Bunu hekime söyleyin. Görüşme kısaltılır ya da ertelenir, konu açıkta kalmaz.

Kendi durumunuzu nasıl tartarsınız?

Siz hangi gruptasınız? Aşağıdaki cümlelerden size uyanları işaretleyin.

• Daha önce bir psikiyatri hekimi tarafından muayene edildim ve tanım kondu.
• Şu anda kullandığım bir ilaç var ve kontrol zamanı geldi.
• Son görüşmeden bu yana belirtilerimde ani bir kötüleşme olmadı.
• Kendime zarar verme düşüncem yok.
• Şehir dışındayım, hastayım ya da evden çıkmam zor.
• Yalnız kalabileceğim, kapısı kapanan bir odam var.

Hepsini işaretlediyseniz uzaktan kontrol büyük olasılıkla size uygundur. İlk ikisini işaretleyemediyseniz, yani henüz bir hekim tarafından görülmediyseniz, cevap kısa: önce odaya gelin. Ortadaki maddelerden birinde takıldıysanız, örneğin son haftalarda uykunuz tümden bozulduysa ya da aklınızdan geçen düşünceler sizi korkutuyorsa, bunu telefonla söyleyin; o görüşme ekranda değil odada yapılır.

Uzaktan görüşmenin sınırları

Ekran, odadaki sessizliği ve duraksamaları kısmen taşır; hekim beden dilinin bir bölümünü kaçırır. Kriz anında müdahale olanağı sınırlıdır. Bu yüzden uzaktan görüşme bir kolaylık olarak görülmeli, tedavinin temeli olarak değil. Yakınında yaşayan hastalar için düzenli yüz yüze kontrol, aradaki uzaktan görüşmelerle desteklenebilir. Muayenehanenin konumu ve ulaşımı için Kadıköy muayenehanesi sayfasına bakabilirsiniz.

Bir de şu var: ekran, görüşmeyi daha hafif bir şeye çevirme eğilimi taşır. Hasta mutfakta kahve yaparken konuşur, görüşme bitmiş gibi olur ama konuşulması gereken konu konuşulmamıştır. Uzaktan görüşmeye de odaya gelir gibi hazırlanın. Soracaklarınızı bir kağıda yazın. Yan etkileri, uyku saatlerinizi, kaçırdığınız dozları not edin. Görüşme bittiğinde eksik kalan bir şey varsa bunu o an söyleyin. Görüşme düzenine dair başka başlıklar sık sorulan sorular sayfasında.