Antidepresan yan etkileri ne zaman geçer?

Antidepresan tedavisinde en kritik dönem ilk iki haftadır: ilacın yararı henüz başlamamıştır, yan etkileri ise ilk günden hissedilir. Bu asimetriyi bilmeyen hastaların önemli bir bölümü ilacı bu dönemde bırakır ve "bana iyi gelmedi" der. Oysa çoğu yan etki geçicidir. Bu yazı hangi yan etkinin hangi dönemde görüldüğünü, hangisinin kendiliğinden söndüğünü ve hangisinin hekime bildirilmesi gerektiğini anlatır. İlaç adı vermez; hangi ilacın size uygun olduğu muayenede konuşulur.

Uzmanlık sayfası
Depresyon ve Duygudurum Bozuklukları
Depresyon, bipolar bozukluk ve süregelen duygudurum dalgalanmaları. Belirtiler, değerlendirme ve tedavi seçenekleri bu sayfada ayrıntılı anlatıldı.

Önce bir şeyi netleştirelim. Yan etki, ilacın "yanlış" olduğunun kanıtı değildir. Bedenin yeni bir moleküle verdiği ilk tepkidir ve çoğu zaman yarar başlamadan önce gelir, yarar başladığında ise çoktan geçmiş olur. Bu sırayı bilmek ilk haftaları çok daha katlanılır kılar.

İlk hafta: beden alışırken

Serotonin sistemine etki eden antidepresanların ilk günlerinde en sık görülen yan etki mide bulantısıdır; ilacı yemekle almak ve doza düşük başlamak yardımcı olur. Baş ağrısı, ağız kuruluğu, hafif baş dönmesi ve terleme de bu döneme aittir. Bunların büyük bölümü yedi ila on gün içinde söner.

Bulantı neden olur? Serotonin beyinle sınırlı bir madde değildir; bağırsak duvarında da bol bulunur ve ilaç oraya da dokunur. Bağırsak, beyinden daha hızlı alışır. Bu yüzden bulantı, yarardan önce kaybolan yan etkilerin başında gelir.

Bu dönemde ne yapabilirsiniz?

Az şey, ama işe yarar şeyler. İlacı tok karnına alın. Bol su için; ağız kuruluğu buna iyi yanıt verir. Baş dönmesi varsa oturduğunuz yerden yavaş kalkın. Hepsi bu. İlk haftada dozla oynamak, ilacı bir gün alıp bir gün atlamak ya da "biraz dinleneyim" diyerek ara vermek, yan etkiyi uzatmaktan başka işe yaramaz.

İkinci hafta: uyku ve huzursuzluk

Bazı ilaçlar uykuyu artırır, bazıları azaltır; alma saatini sabaha ya da akşama kaydırmak çoğu zaman sorunu çözer. İlk iki haftada görülen içsel huzursuzluk ve kaygıda geçici artış, özellikle panik bozukluğunda sık rastlanan ve hastayı en çok korkutan yan etkidir. "İlaç kaygımı artırdı" hissi gerçektir ama geçicidir; hekimler bu dönem için kısa süreli destekleyici ilaç ekleyebilir.

Kırklı yaşlarda bir hasta, panik atakları için başladığı ilacın dördüncü gününde aradı. "Bu ilaç beni daha kötü yaptı, bırakacağım" dedi. Göğsünde sıkışma, içinde bir tedirginlik, geceleri uyuyamama. Konuştuk. Yaşadığı şey tam da beklediğimiz şeydi: ilacın ilk günlerinde kaygı sisteminin geçici olarak daha hassas hale gelmesi. Dozu küçülttük, akşam için kısa süreli bir destek ekledik. Üçüncü haftaya geldiğinde huzursuzluk sönmüştü; ataklar hâlâ vardı ama seyrelmişti. İlacı o dördüncü gün bıraksaydı, aklında "antidepresan bana dokunuyor" cümlesiyle kalacak ve bir sonraki denemeyi yıllarca erteleyecekti.

Bu huzursuzluğun bir adı var: aktivasyon. Sabah erken uyanma, çeneyi sıkma, "yerimde duramıyorum" hissi. Çoğunlukla ilk on gün içinde zirve yapar ve söner. Söz konusu olan, ilacın sizi daha hasta etmesi değil, kaygı devresinin ilaca verdiği ilk tepkidir.

Üçüncü ve dördüncü hafta: yarar başlar

Uyku ve iştah önce düzelir, enerji ardından gelir, çökkünlük en son kalkar. Yan etkilerin çoğu bu haftalarda tamamen kaybolmuştur. Yarar haftalar içinde belirginleşir; kaygı bozuklukları ve OKB'de bu süre daha uzundur.

Yararın sırası şaşırtıcı gelebilir. Hasta çoğu zaman "hâlâ moralim bozuk" der, ama yakınları onun daha erken yattığını, sofraya oturduğunu ve sabah daha kolay kalktığını çoktan fark etmiştir. İçsel his en son değişir. Bu yüzden bu haftalarda kendinize değil, yakınlarınıza sorun: "Bende bir fark görüyor musun?"

Depresyonda yarar genellikle bu takvimi izler. Kaygı bozukluklarında ve OKB'de bekleme biraz daha uzundur ve sabır ister; "işe yaramıyor" hükmünü bu dönemde vermek erkendir.

Kalıcı olabilen yan etkiler

Cinsel isteksizlik, orgazm gecikmesi ve kilo artışı zamanla geçmeyebilir. Bunlar ilacı bırakma nedeni olmamalıdır; çünkü her ikisinin de çözümü vardır: doz ayarı, alma saati değişikliği ya da bu yan etkiyi yapmayan bir ilaca geçiş. Hekime söylemeyen hasta ilacı gizlice bırakır ve hastalık geri gelir. Söylemeniz yeterlidir; bu konu görüşmenin olağan bir parçasıdır.

Cinsel yan etkiyi konuşmak

Bu, muayenehanede en az dile getirilen yan etkidir. Hasta utanır, hekim sormazsa konu açılmaz, ilaç sessizce bırakılır. Oysa sorulduğunda cevap çoğunlukla hazırdır. Erkeklerde orgazm gecikmesi ve istek azalması, kadınlarda isteksizlik ve uyarılma güçlüğü en sık bildirilen biçimleridir. Çözüm ilaca göre değişir; bazen alma saatini kaydırmak yeter, bazen ilacı değiştirmek gerekir. Cinsel işlev sorununun ilaçtan mı, depresyonun kendisinden mi kaynaklandığını ayırmak da hekimin işidir; depresyon tek başına da isteği azaltır.

Kilo konusu da benzer. İştah artışı bazı ilaçlarda ilk aylarda belirir ve kendiliğinden durmaz; terazideki değişimi görüşmeye taşımak, ilaç değişikliğini zamanında gündeme getirir. Hiçbir yan etki, siz söylemeden hekimin tahmin edebileceği bir şey değildir.

Hemen bildirilmesi gerekenler

Aşağıdakiler "bir sonraki kontrolde söylerim" diye bekletilecek şeyler değildir. Aynı gün hekiminize ulaşmanız gerekir.

• Şiddetli ajitasyon, yerinde duramama ya da ani ve belirgin uykusuzluk
• Kendine zarar verme düşüncelerinin başlaması ya da artması, özellikle 25 yaş altında
• Kızarıklık, şişlik ya da nefes darlığı gibi alerji belirtileri
• Yüksek ateş, kas sertliği, bilinç bulanıklığı (nadir ama acil)
• Bipolar öyküsü olanlarda aşırı enerji, az uyuma ve hızlı konuşma

Yan etkiyi azaltmanın pratik yolları

İlacı her gün aynı saatte almak, düşük dozla başlayıp kademeli çıkmak, alkolden uzak durmak ve ilk haftalarda kafeini azaltmak yan etkilerin şiddetini düşürür. Yan etkilerin listesini görüşmeye getirmek de işe yarar; hangisinin kaçıncı günde başladığı hekimin doz kararını belirler.

Bir de konuşulmayan bir yol var: beklemek. Çoğu yan etkinin tek gerçek ilacı zamandır. Beden alışır. Bu bekleyişi kolaylaştıran şey, neyin ne zaman geçeceğini önceden bilmektir; bu yazı biraz da onun için yazıldı.

Görüşmeye ne getirmeli?

Bir kağıt yeter. Üstünde tarih, yan etki, şiddeti ve o gün ilacı hangi saatte aldığınız yazsın. Bu kadar basit bir not, "galiba ikinci haftada başladı" gibi bulanık hatırlamaların yerine hekime somut bir takvim verir ve doz kararı o takvime göre şekillenir. Telefonunuzdaki not uygulaması da olur.

Kendi durumunuzu tartmak için

Şu an ilacın ilk haftalarındaysanız ve bırakmayı düşünüyorsanız, karar vermeden önce kendinize şu soruları sorun. Cevaplar sizi hekiminizle daha kısa ve daha verimli bir görüşmeye hazırlar.

• Yan etki hangi gün başladı ve o günden bu yana azaldı mı, arttı mı, aynı mı kaldı?
• Günlük işlerinizi aksatıyor mu, yoksa rahatsız edici ama katlanılabilir mi?
• İlacı her gün aynı saatte ve tarif edildiği gibi aldınız mı?
• Bu arada alkol, kafein ya da başka bir ilaç eklendi mi?
• Yukarıdaki acil listeden herhangi biri var mı?
• Bırakma isteğinizin arkasında yan etki mi var, yoksa "ilaç kullanmak zorunda olmak" düşüncesinin kendisi mi?

Son soru çoğu zaman en belirleyici olandır. Yan etki konuşularak çözülür. İlaca karşı duyulan isteksizlik ise başka bir konuşmanın konusudur ve o konuşma da muayenehanede yapılır. Sık sorulan sorular sayfasında ilaç tedavisine dair diğer tereddütlere de yer verdim.