Antidepresanı bırakmak: doğru zaman ve doğru yöntem

"İyiyim artık, ilacı bırakabilir miyim?" Bu soru her kontrol görüşmesinin bir noktasında gelir ve doğru sorudur. Yanlış olan, cevabı beklemeden ilacı bir gecede kesmektir. Antidepresanlar bağımlılık yapmaz; ama beden onlara alışır ve aniden kesildiklerinde birkaç gün ila birkaç hafta süren kesilme belirtileri ortaya çıkar. Bu yazı, bırakma kararının nasıl verildiğini ve sürecin nasıl yürütüldüğünü anlatır. İlaç adı ve doz vermez; bunlar yalnızca hekiminizle konuşulur.

Uzmanlık sayfası
Depresyon ve Duygudurum Bozuklukları
Depresyon, bipolar bozukluk ve süregelen duygudurum dalgalanmaları. Belirtiler, değerlendirme ve tedavi seçenekleri bu sayfada ayrıntılı anlatıldı.

Ne zaman bırakılır?

İlk depresyon döneminde antidepresan, belirtiler tamamen düzeldikten sonra bir süre daha kullanılır; bu sürenin ne olacağına hekim karar verir. Bu "sürdürme dönemi" atlanırsa yineleme riski yükselir. İkinci ya da üçüncü dönemini yaşayan kişilerde daha uzun, bazen yıllarca süren koruyucu kullanım önerilebilir. Kaygı bozuklukları ve OKB'de süreler benzerdir.

Bırakma için uygun zaman, yaşamın görece sakin olduğu dönemdir. Taşınma, iş değişikliği, boşanma ya da kayıp gibi bir sürecin ortasında ilacı azaltmak akıllıca değildir.

Otuzlu yaşlarda bir hasta, kontrol görüşmesine gülümseyerek girdi. Uyku düzelmiş, işe dönmüş, hafta sonları yürüyüşe çıkıyordu. "Artık ihtiyacım yok gibi, boşuna mı içiyorum?" diye sordu. Haklı bir soruydu. Birlikte baktık: belirtilerin tamamen silinmesinin üzerinden henüz üç ay geçmişti ve önünde bir iş değişikliği vardı. Bırakmayı konuşmayı o değişiklik oturduktan sonraya erteledik. İlacı sürdürmek ona o gün bir yenilgi gibi gelmedi; çünkü neden sürdürdüğünü biliyordu.

İyi hissetmek ile iyileşmiş olmak

İkisi aynı şey değildir. İyi hissetmek belirtilerin sustuğu andır; iyileşmiş olmak, o sessizliğin bir süre korunmuş olmasıdır. Antidepresan belirtileri susturduktan sonra bir süre daha kullanılır, çünkü yeni kurulan denge henüz kırılgandır. İlacı erken bırakmak, yeni yapılmış bir köprüden iskeleyi erken sökmeye benzer.

Kesilme belirtileri nelerdir?

Ani kesilmede en sık görülenler baş dönmesi, mide bulantısı, grip benzeri hal, uykusuzluk, canlı rüyalar, sinirlilik ve "elektrik çarpması" hissi olarak tarif edilen kısa süreli sarsıntılardır. Bunlar hastalığın geri gelmesi değildir; ilaç yeniden başlanınca saatler içinde geçer. Yarı ömrü kısa ilaçlarda daha belirgindir. Bu yüzden azaltma, ilaca göre planlanır.

Yarı ömür ne demek?

İlacın kandaki düzeyinin yarıya inmesi için geçen süredir. Kısa yarı ömürlü bir ilaç bedenden hızlı çekilir; bir dozu atlamak bile belirti yapabilir. Uzun yarı ömürlü ilaç ise kendi kendini yavaşça azaltır, bu yüzden kesilme belirtileri daha hafif seyreder. Hangi grupta olduğunuzu bilmek, bir dozu unuttuğunuz gün neden sersemlediğinizi de açıklar.

"Elektrik çarpması" tarifi ilk duyana tuhaf gelir. Hastalar bunu başın içinden geçen, saniyeden kısa süren bir sarsıntı olarak anlatır; gözleri hızla çevirince tetiklenebilir. Tehlikeli değildir. Rahatsızdır. Hekiminize bu hissi tarif ettiğinizde ne olduğunu hemen anlar; bu belirti, kesilme tablosunun en tanıdık yüzüdür.

Doğru yöntem: kademeli azaltma

• Doz, hekimin belirlediği basamaklarla ve her basamakta yeterli süre beklenerek düşürülür; aralığı hekim belirler.
• Son basamaklar en yavaş ilerler; en düşük dozdan sıfıra geçiş en çok belirti yapan adımdır.
• Her basamakta uyku, iştah, enerji ve duygudurum izlenir. Belirtiler geri gelirse bir önceki basamağa dönülür ve bekleme uzatılır.
• Bırakma sırasında ve sonrasında düzenli uyku, egzersiz ve alkolden uzak durmak belirtileri hafifletir.
• Psikoterapi almış kişilerde bırakma sonrası yineleme daha azdır; terapi, ilacın bıraktığı boşluğu doldurur.

Bu basamaklar kağıt üzerinde basit görünür. Pratikte işin zor yanı, hastanın iyi hissettiği için acele etmesidir. "Zaten azalttım, geri kalanını da keseyim" cümlesi muayenehanede sık duyulur. Son basamak en küçüğü ama en çok belirti yapanıdır; acele en çok orada bedel ödetir.

Bırakma ile yineleme nasıl ayırt edilir?

Kesilme belirtileri azaltmadan sonraki birkaç gün içinde başlar, bedensel ağırlıklıdır ve iki haftada söner. Yineleme ise haftalar sonra, sinsi biçimde gelir: çökkünlük, ilgi kaybı ve umutsuzluk yeniden yerleşir. İkincisi görülürse ilaca dönmek başarısızlık değil, doğru karardır.

Bir ipucu daha. Kesilme belirtisi "bedenimde bir şey oluyor" dedirtir, yineleme "hayatımda bir şey oluyor" dedirtir. Birincisi baş dönmesi ve bulantı gibi somut, ikincisi ilgisizlik ve anlamsızlık gibi yayılgandır. Hangisi olduğundan emin değilseniz tahmin etmek yerine söylemeniz yeterlidir; ayrımı yapmak hekimin işidir ve depresyonun geri gelişi erken yakalandığında daha kolay toparlanır.

Bırakmaya hazır mısınız?

Bırakma kararını hekiminizle konuşmadan önce kendi durumunuza bir bakın. Aşağıdaki maddelerin çoğuna "evet" diyorsanız, konuşmanın zamanı gelmiş olabilir. Birkaçına "hayır" diyorsanız bu bir engel değil; yalnızca konuşulacak bir şeydir.

• Belirtiler azalmakla kalmadı, bir süredir tamamen yok.
• Uyku, iştah ve enerji aylardır kendi düzeninde seyrediyor.
• Önünüzde taşınma, ayrılık, iş değişikliği gibi büyük bir değişiklik görünmüyor.
• Belirtiler geri gelirse ne yapacağınızı biliyorsunuz ve bunu hekiminizle konuştunuz.
• Bırakma isteğinizin arkasında "iyileştim" düşüncesi var; "ilaç kullanıyor olmaktan utanıyorum" düşüncesi değil.
• Yakınınızdan biri de sizdeki düzelmeyi fark etti.

Son iki madde en çok atlananlardır. İlaç kullanmaktan utanç duymak, bırakma kararını erken aldıran en sessiz nedendir. Bu utancı konuşmak, ilacı konuşmaktan daha değerlidir.

Kendi kendine bırakmanın bedeli

Muayenehanede en sık gördüğümüz tablo, "iyileştim" diyerek ilacı bırakan ve üç ay sonra daha ağır bir depresyonla geri gelen hastadır. İkinci kez tedaviye başlamak hem daha uzun sürer hem de ilk yanıtı garanti etmez. Bırakma kararı hekimle birlikte verildiğinde bu döngü çoğunlukla önlenir.

Bu hastaların hikayesi birbirine benzer. İlacı birkaç gün içinde kesmişlerdir, ilk günlerdeki baş dönmesini atlatınca "demek ki gerek yokmuş" diye düşünmüşlerdir ve asıl yinelemenin aylar sonra, sessizce, hiçbir bedensel belirti vermeden geldiğini fark edememişlerdir. Fark ettiklerinde iş çoktan büyümüştür.

Peki ya bıraktınız bile? Olur. Bu durumda yapılacak şey, geri dönmeyi başarısızlık olarak görmemektir. Belirtiler yeniden belirdiğinde en kısa yoldan hekiminize ulaşmanız yeter; ilaca dönüş çoğu zaman sıfırdan başlamak değil, yarım kalan planı tamamlamaktır. Sık sorulan sorular sayfasında ilaç tedavisine dair diğer tereddütlere de yer verdim.