Hamilelikte antidepresan: bırakmalı mı, devam mı?

Test iki çizgi gösterdi ve ilk düşünce sevinç değil korku oldu: "İlaç kullanıyorum, bebeğe zarar verdim mi?" Muayenehanede bu telefonu sık alırız ve ilk cümlemiz hep aynıdır: ilacı bugün bırakmayın, önce görüşelim. Bu yazı, gebelikte antidepresan kararının nasıl verildiğini anlatır. İlaç adı vermez; her ilacın gebelik verisi farklıdır ve karar yalnızca hekiminizle birlikte alınır.

Uzmanlık sayfası
Gebelik, Doğum Sonrası ve Menopoz
Gebelik, doğum sonrası dönem ve menopoz süreci. Belirtiler, değerlendirme ve tedavi seçenekleri bu sayfada ayrıntılı anlatıldı.

Bir sahne. Odaya giren kadın oturmadan konuşmaya başladı: "İki gündür ilacı almıyorum, kutuyu da çöpe attım." Gebeliği beş gün önce öğrenmişti. Elleri titriyordu. Uyku yoktu. Korku vardı. Oysa yıllar önce geçirdiği ağır depresyon dönemini ilaçla toparlamış, iki yıldır işine gidiyor, uyuyor, gülüyordu. Konuştukça anlaşıldı ki asıl soru "ilaç zararlı mı" değil, "ben iyi bir anne olabilecek miyim" sorusuydu. Bu iki soru muayenehaneye hep birlikte gelir.

Neden "hemen bırak" doğru cevap değil?

Antidepresanı aniden kesmek iki soruna yol açar. Birincisi kesilme belirtileri: baş dönmesi, bulantı, uykusuzluk ve huzursuzluk. İkincisi ve daha önemlisi, hastalığın geri gelmesidir. Gebelikte ilacı bırakan kadınların büyük bölümünde depresyon gebelik içinde yineler. Tedavisiz depresyon bebeğe zararsız değildir: annenin beslenmesi, uykusu, gebelik kontrollerine devamı ve doğum sonrası bağlanma bundan etkilenir.

Şöyle düşünün. İlaç, hastalığın üzerine konmuş bir kapaktır. Kapağı aniden kaldırınca altındaki tablo geri gelir; üstelik gebelik gibi bedenin, hormonların ve uykunun zaten altüst olduğu bir dönemde gelir. Kesilme belirtileri birkaç hafta içinde söner. Yineleyen depresyon öyle kolay sönmez ve tam da bebeğe hazırlanmanız gereken aylarda sizi yatağa bağlar.

Tedavisiz depresyon ne yapar?

Dışarıdan bakan için depresyon görünmezdir. Karın büyür, gebelik ilerler, ama anne kahvaltıyı atlar, kontrole gitmeyi erteler, geceleri tavana bakar. Bazı kadınlarda kaygı tabloya eklenir; bebeğe bir şey olacak korkusu her ultrasonu bir sınava çevirir. Doğumdan sonra bebeğe bakacak güç kalmaz. Bunların hiçbiri ilaç gibi elle tutulur bir "madde" olmadığı için terazide hep hafif sanılır. Hafif değildir.

Karar nasıl verilir?

Karar tek bir kurala değil, bir teraziye dayanır. Bir kefede hastalığın şiddeti ve geçmişteki yineleme öyküsü, diğer kefede kullanılan ilacın bilinen gebelik verisi durur.

• Hafif ve tek dönemlik bir depresyon, uzun süredir iyi olan bir kadın: ilacı kademeli azaltmak ve psikoterapiyle devam etmek düşünülebilir.
• Tekrarlayan, ağır ya da hastane yatışı gerektirmiş dönemler: ilaca devam etmek çoğu zaman daha güvenlidir.
• Bipolar bozukluk: ilaç kesilmesi taşkınlık ya da ağır depresyon riskini belirgin artırır; karar mutlaka hekimle ve gebelik öncesinde verilir.

Yıllardır kullanılan ve geniş gebelik verisi olan ilaçlar vardır; bazı ilaçlarsa gebelikte tercih edilmez ve değiştirilir. Bu ayrımı yapmak hekimin işidir; internetteki liste ve forumlar ilaç adı üzerinden genelleme yaptığı için yanıltır.

Teraziye konan sorular

Görüşmede sorduklarım aşağı yukarı şunlardır. Kaç depresyon dönemi geçirdiniz? Son dönem ne kadar ağırdı, iş bırakmak ya da hastaneye yatmak gerekti mi? İlacı daha önce bırakmayı denediniz mi, ne oldu? Şu an ne zamandır iyisiniz? Hangi ilacı, hangi dozda kullanıyorsunuz? Yanınızda destek olacak biri var mı? Cevapların her biri kefeye bir ağırlık koyar. Tek bir cevap kararı belirlemez.

Bir de şunu konuşuruz: sizin korkunuz tam olarak nedir? Bazı kadınlar için ilaç almak suçluluk demektir ve bu suçluluk, gebelik boyunca ilacı kimseye söylemeden atlamaya yol açar. Böyle gizli bir plan, hiç plan olmamasından kötüdür. Korkunuzu açıkça söylerseniz plan ona göre kurulur.

En doğru zaman: gebe kalmadan önce

Gebelik planlıyorsanız görüşmeyi gebe kalmadan önce yapın. Böylece ilaç gerekiyorsa gebelikte daha iyi tanınan bir seçeneğe geçilir, gerekmiyorsa azaltma gebelikten önce tamamlanır. Planlanmamış gebelikte ise ilk günlerde panikle ilaç kesmek yerine birkaç gün içinde hekimle görüşmek yeterlidir.

Planlama görüşmesi iki hekimi aynı masaya oturtur: psikiyatrist ve kadın doğum hekimi. Amaç, gebelik başladığında herkesin aynı planı bilmesi, kimsenin ilk kontrolde "bunu kim yazmış, hemen bırakın" dememesidir. Bu cümleyi duyan kadın az değildir. Kaçının ilacı o akşam kestiğini düşünmek bile zor.

Gebelik boyunca izlem

İlaca devam edilen gebeliklerde psikiyatri kontrolleri sıklaştırılır ve kadın doğum hekimiyle iletişim kurulur. Gebeliğin son döneminde doz gözden geçirilir; doğumdan sonra bebekte geçici uyum belirtileri görülebilir, bunlar yenidoğan ekibi tarafından bilinir ve izlenir. Doğum sonrası ilk aylar depresyonun en sık yinelediği dönemdir; ilaç kullanan annelerde bu dönemde tedaviye devam edilmesi koruyucudur.

Üç dönem, üç ayrı soru

Gebeliğin başı, ortası ve sonu aynı değildir. Başta soru "devam mı, değişim mi" sorusudur. Ortada beden kiloyla ve kan hacmiyle değişir; eskiden yeten doz yetmeyebilir, belirtiler sinsice geri gelebilir. Sonda ise doğum planı, yenidoğan ekibine verilecek bilgi ve doğum sonrası ilk haftalar için kimin yardıma geleceği konuşulur. Her kontrolde uyku, iştah, ağlama nöbetleri ve bebeğe dair düşünceler sorulur. Kısa sorulardır. Cevaplar da kısa olabilir.

Doğumdan sonraki ilk haftalar ayrı bir konudur. Uyku bölünür, hormonlar düşer, eve misafir girer çıkar ve anne kendine bakacak zamanı bulamaz. Gebelikte iyi giden bir kadın bu dönemde sessizce kayabilir. "Herkes bebeği soruyor, beni kimse sormuyor" cümlesini doğum sonrası görüşmelerde çok duyarım. Bu yüzden izlem doğumla bitmez; ilk kontrol tarihi doğumdan önce belirlenir ve eşe de söylenir. Bebeğe bakacak birinin olduğu bir saatte anne tek başına gelir. O bir saat, annenin kendisine ayrılmış tek saat olabilir.

İlaçsız seçenekler

Hafif ve orta depresyonda bilişsel davranışçı terapi ve kişilerarası terapi gebelikte güvenle uygulanır. Düzenli uyku, gündüz yürüyüşleri, sosyal desteğin planlanması ve eşin sürece dahil edilmesi tedavinin parçasıdır. Ağır depresyonda bunlar ilacın yerine geçmez, ilacı tamamlar. Gebelik, doğum sonrası ve menopoz başlığı altındaki diğer konular için bilgilendirme sayfasına bakabilirsiniz.

Terapi deyince aklınıza yıllarca sürecek bir koltuk gelmesin. Gebelikte yapılan psikoterapi somut hedeflerle çalışır: uykuyu düzene sokmak, kaygı düşüncelerini tanımak, eşle iş bölümünü konuşmak, doğum sonrası için yardım ağını önceden kurmak. Depresyon hakkında genel bilgi için depresyon sayfasına, gebelikte sık görülen kaygı belirtileri için kaygı bozuklukları sayfasına bakabilirsiniz.

Kendi durumunuzu tartarken

Şimdi size dönelim. Bu yazıyı okuyorsanız ya gebesiniz ya da gebelik planlıyorsunuz ve elinizde bir ilaç kutusu var. Kendinize sorun: bu ilacı neden kullanıyorum? Son bir yıl nasıl geçti? İlaçsız geçirdiğim bir dönem oldu mu, nasıl bitti? Bu cevaplar sizi hekime götürecek sorulardır, kararın kendisi değildir. Karar, sizin öykünüzle ilacın verisinin aynı odada buluştuğu görüşmede verilir.

Şu durumlarda görüşmeyi ertelemeyin:

• Gebeliği yeni öğrendiniz ve antidepresan kullanıyorsunuz.
• İlacı kendi kararınızla kestiniz ve son günlerde uyku, iştah ya da istek azaldı.
• Daha önce ağır bir depresyon ya da bipolar dönem geçirdiniz ve gebelik planlıyorsunuz.
• Gebelik kontrollerine gitmeyi erteliyor, bebeğe dair hiçbir şey hissetmiyorsunuz.
• Kendinize zarar verme düşüncesi aklınızdan geçiyor; bu durumda beklenmez, aynı gün bir hekime ulaşmak gerekir.

Bu listeyi eşinize ya da bir yakınınıza göstermek de işe yarar. Depresyonda kişi kendi durumunu hafife alır. Dışarıdan bakan göz çoğu zaman daha erken fark eder.